ایرانیان جهان - شرق /متن پیش رو در شرق منتشر شده و بازنشرش در آخرین خبر به معنای تاییدش نیست
امیررضا انگجی| در پاییز ۲۰۲۶ فرانسه شاهد یکی از گسترده‌ترین موج‌های اعتراضی جوانان در سال‌های اخیر بود. دانش‌آموزان دبیرستانی، دانشجویان، معلمان و اتحادیه‌های صنفی در شهرهای مختلف به خیابان آمدند و ده‌ها و صدها مدرسه و دانشگاه را مسدود کردند. در میانه این بحران، اقتصاددان شناخته‌شده، توماس پیکتی، مقاله‌ای منتشر کرد که می‌کوشید ریشه‌های اقتصادی و اجتماعی این خشم را توضیح دهد. عنوان ستون به‌روشنی موضع نویسنده را نشان می‌دهد: او این جنبش را نشانه «غروب مکرونیسم» می‌خواند؛ یعنی پایان اعتبار مدلی از حکمرانی که از ۲۰۱۷ به بعد با نام امانوئل مکرون گره خورده است.
پیکتی: اعتراضات هیجانی نبود و عقلانی بود
بر پایه گزارش‌های خبری آن هفته‌ها، موج اعتراض‌ها از اواسط سپتامبر ۲۰۲۶ آغاز شد و در عرض چند هفته گسترش یافت. دبیرستانی‌ها که در فرانسه «لیسه‌ای» نامیده می‌شوند، ابتدا مدارس خود را مسدود کردند و در اول اکتبر دانشجویان نیز به آنها پیوستند. اتحادیه‌های دانشجویی از انسداد حدود 30 پردیس دانشگاهی خبر دادند، از جمله در سوربن، پاریس سیته، سیانس‌پوی رن و دانشگاه اکس-مارسی. شعارها و مطالبات متنوع بود: ساختمان‌های فرسوده و ناایمن مدارس، کمبود معلم، کلاس‌های شلوغ و دشواری ورود به دانشگاه. اما یکی از کانون‌های اصلی خشم، سامانه پذیرش دانشگاهی پارکورسوپ بود. اعتراض‌ها بدون خشونت نماند. پس از درگیری‌ها و استفاده از ابزارهای پلیسی، دولت در هفتم اکتبر استفاده از برخی از آنها را موقتا متوقف کرد و در آخر هفته ۱۷ اکتبر و روزهای بعد، به گزارش رسانه‌ها، بیش از هزار نفر در سراسر کشور بازداشت شدند. مکرون خود اعتراف کرد مقام‌های فرانسه این بحران را اصلا پیش‌بینی نکرده بودند و آن را ترکیبی از اعتراض دبیرستانی‌ها و نارضایتی از هزینه بالای زندگی توصیف کرد. در پایان اکتبر، وزیران آموزش و آموزش عالی دولت از بسته‌ای از اصلاحات «مشخص» برای پارکورسوپ خبر دادند. به گزارش بوستون گلوب، وزیر آموزش عالی تغییری «اساسی» را برای ۲۰۲۷ اعلام کرد و گفت سامانه در سال بعد از آن جایگزین خواهد شد.
مقاله پیکتی در همین فضا نوشته شد. او به‌جای آنکه اعتراض‌ها را صرفا به شکل یک موج هیجانی یا یک بحران نظم عمومی ببیند، می‌کوشد آنها را واکنشی عقلانی به یک سیاست مشخص نشان دهد: «تغییر در سطح منابعی که کشور صرف تحصیل نسل جوان می‌کند».
حتی در بخش دیگری از مناظره عمومی که در رسانه‌ها جریان داشت، او به تفسیرهای سطحی و غیرمنطقی‌ای اشاره کرد که این جنبش را به مسائل هویتی و مذهبی ربط می‌دادند و آنها را رد کرد. به نظر او، جوانان یک خواسته ساده دارند: منابعی برای آموزش و دسترسی به تحصیلات باکیفیت.
افت 20درصدی بودجه آموزش عالی
محور اصلی استدلال پیکتی یک محاسبه حسابداری ساده است که او آن را «شکست بزرگ دولت» می‌نامد. او می‌گوید از ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۶ بودجه آموزش عالی به‌ازای هر دانشجو حدود 20 درصد کاهش یافته است؛ افتی که به تعبیر او بی‌سابقه و فاجعه‌بار است. برای فهم این ادعا باید سه عدد را کنار هم گذاشت. عدد نخست بودجه اسمی آموزش عالی است. دولت و حامیانش با افتخار اشاره می‌کنند این بودجه در فاصله ۲۰۱۷ تا ۲۰۲۶ از ۱۳٫۳ میلیارد یورو به ۱۵٫۵ میلیارد یورو رسیده؛ یعنی حدود 17 درصد افزایش. پیکتی این رقم را نادرست نمی‌داند، اما آن را گمراه‌کننده می‌خواند و حتی از سوء‌نیت دولت در ارائه آن سخن می‌گوید. دلیلش عدد دوم است: تورم در همین بازه حدود 22 درصد بوده است. وقتی بودجه 17 درصد اسمی رشد کند ولی قیمت‌ها 22 درصد بالا رفته باشند، قدرت خرید واقعی آن بودجه در حدود پنج درصد کم شده است. عدد سوم تعداد دانشجویان است. در همین دوره، تعداد دانشجویان از ۲٫۶ میلیون نفر به بیش از سه میلیون نفر رسیده؛ یعنی رشدی در حدود 15 درصد. وقتی بودجه واقعی پنج درصد کوچک‌تر شده و تعداد کسانی که باید از آن بهره ببرند 15 درصد بیشتر شده، سهم هر دانشجو به‌طور میانگین حدود 20 درصد کمتر می‌شود. پیکتی تأکید می‌کند این داده‌ها شفاف و در دسترس هستند و به کارهای لوکا شانسل، اقتصاددان همکارش، ارجاع می‌دهد که آنها را به صورت آنلاین منتشر کرده است. اهمیت این استدلال در آن است که مناظره را از سطح شعار به سطح عدد می‌برد. اگر دولت بگوید «بودجه افزایش یافته» و معترضان بگویند «بودجه کم شده»، هر دو در ظاهر می‌توانند درست بگویند، مگر آنکه تورم و رشد جمعیت دانشجویی در نظر گرفته شود. پیکتی با واردکردن این دو متغیر، ادعای دولت را بی‌اعتبار نمی‌کند، بلکه نشان می‌دهد آن ادعا تصویر کاملی نیست. کاهش حقیقی بودجه سرانه در عمل یعنی کلاس‌های شلوغ‌تر، امکانات کمتر برای هر نفر و فشار بیشتر بر معلمان و کارکنان.
علیه «چکیدن ثروت»
پیکتی از این محاسبه کلی به یک پیامد انسانی می‌رسد. جمله کلیدی او این است که صدها هزار جوان برای گرفتن دیپلم دبیرستان سخت تلاش می‌کنند، اما برای پذیرفتن آنها در آموزش عالی چیزی تدارک دیده نشده است. این حرف تصویری از شکاف میان وعده نظام آموزشی و واقعیت آن می‌دهد: فردی که طبق قواعد بازی درس خوانده و دیپلم گرفته، در پایان با کمبود امکانات برای آموزش در مراحل بعدی روبه‌رو می‌شود. نویسنده این مشکل را درباره یک گروه مشخص دقیق‌تر مطرح می‌کند؛ یعنی دانش‌آموزان رشته‌های فنی و حرفه‌ای. تعداد فارغ‌التحصیلان این رشته‌ها در سال‌های اخیر به‌شدت زیاد شده است. اما ظرفیت دوره‌هایی که طبیعتا برای آنها مناسب است، یعنی IUTها (مؤسسات فناوری دانشگاهی) و BTSها (گواهینامه‌های فنی عالی دوساله)، با همین سرعت افزایش نیافته است. نتیجه اینکه بسیاری از این جوانان به دانشگاه‌های شلوغ‌تر و کم‌هزینه‌تر هدایت می‌شوند، یعنی رشته‌هایی که اغلب با نیازها و آرزوهایشان هیچ تناسبی ندارد. پیکتی این وضعیت را هدررفت عظیم سرمایه انسانی و اقتصادی می‌نامد: استعدادهایی که می‌توانستند در مسیر مناسب شکوفا شوند، در مسیر نامناسب فرسوده می‌شوند یا ترک تحصیل می‌کنند. نکته مهم در این بخش آن است که پیکتی مسئله را فنی و بودجه‌ای نمی‌بیند، بلکه آن را به یک جهان‌بینی ربط می‌دهد. به نظر او، در نگاه مکرونیست‌ها رونق ملی به شمار اندکی از نوآوران و رهبران درخشان بستگی دارد و بقیه جامعه باید صبورانه منتظر بمانند تا ثروت از بالا به پایین بچکد. این همان نظریه «چکیدن ثروت» است که پیکتی سال‌هاست آن را نقد می‌کند. بر این اساس، کمبود ظرفیت برای دانش‌آموزان فنی و حرفه‌ای تصادفی نیست و نشانه نوعی نظام سلسله‌مراتبی و نابرابر در نگاه به انسان‌هاست: برخی رشته‌ها شایسته سرمایه‌گذاری هستند و برخی نه.
پارکورسوپ و میراث اصلاحات دبیرستان
برای مدیریت این کمبود امکانات آموزشی، فرانسه از ۲۰۱۸ سامانه پارکورسوپ را به کار گرفته است؛ پلتفرمی که دانش‌آموزان از طریق آن برای دوره‌های آموزش عالی درخواست می‌دهند و پیشنهاد پذیرش دریافت می‌کنند. پیش از آن، دانشگاه‌های دولتی فرانسه تا حد زیادی اصل پذیرش برابر دارندگان دیپلم را حفظ کرده بودند، اما پارکورسوپ به دانشگاه‌ها اجازه گزینش داد. به گزارش یکی از رسانه‌های فرانسوی این ماه، هر سال حدود ۱۲۰ هزار داوطلب از این سامانه هیچ پیشنهادی برای ادامه تحصیل دریافت نمی‌کنند. پیکتی دو ایراد اصلی به پارکورسوپ می‌گیرد؛ ابهام و الگوریتمی که برای دانش‌آموزان و خانواده‌ها قابل فهم نیست. او می‌گوید کمبود جا در آموزش عالی با نهایت مبهم‌کاری مدیریت شده و این در حالی است که دانشجویان، خانواده‌ها، معلمان و پژوهشگران بارها خواستار تغییر سامانه شده‌اند. نکته ظریف این است که از دید او، خود الگوریتم مسئله اصلی نیست. الگوریتم صرفا ابزاری است که کمبود را «توزیع» می‌کند. اگر فضا کافی نباشد، هر روشی برای تخصیص ناگزیر عده‌ای را بیرون می‌گذارد و بی‌عدالتی را پنهان یا موجه می‌کند.
با این حال مبهم‌بودن قواعد، اعتماد عمومی را فرسوده می‌کند و به همین دلیل پارکورسوپ به نمادی از خشم جوانان تبدیل شده است. پیکتی این ماجرا را در متن بزرگ‌تری قرار می‌دهد؛ اصلاحات دبیرستان در سال ۲۰۱۹ به وزارت ژان‌میشل بلانکر. این اصلاحات انتخاب درس‌ها برای مسیرهای تحصیلی آینده را پیچیده‌تر و کم‌پیش‌بینی‌پذیرتر کرد و برنامه‌های درسی را پراکنده ساخت. به نظر او، این اصلاحات فاجعه‌ای بود که با نابرابری‌های ساختاری میان مناطق ترکیب شد. دانش‌آموزی که در دبیرستان با مسیرهای پیچیده و برنامه‌های پراکنده روبه‌رو بوده، سپس باید از میان سامانه‌ای مبهم به دانشگاهی راه یابد که جا برای او ندارد. در این تصویر، هر حلقه از زنجیره مشکل دارد و مشکلات روی هم انباشته می‌شوند. در مجموع، پارکورسوپ در روایت پیکتی علت اصلی بحران نیست، نشانه آن است. وقتی ظرفیت آموزش عالی و بودجه حقیقی با رشد تعداد دانش‌آموزان و دانشجویان همگام نمی‌شود، هر سامانه‌ای برای تخصیص ناچار عده‌ای را بیرون می‌گذارد. ابهام الگوریتم و پیچیدگی مسیرهای دبیرستان، که میراث اصلاحات بلانکر است، این کمبود را برای جوانان ملموس‌تر و ناعادلانه‌تر می‌کند. به همین دلیل خشم دانش‌آموزان به‌درستی از یک پلتفرم فراتر می‌رود و به پرسشی درباره اولویت‌های دولت می‌رسد: اگر سرمایه‌گذاری در آموزش عالی عقب بماند، اصلاح یک سامانه پذیرش فقط شکل صف را عوض می‌کند، نه طول آن را.
منبع:Piketty, T. (2026, October 17). Hundreds of thousands of French high schoolers work hard, but nothing is planned to welcome them into higher education. Le Monde (English edition).