يکشنبه ۱ آذر ۱۴۰۵
خاورمیانه‌

نفوذ نظامی در ارمنستان؛ تلاش تل‌آویو برای معماری امنیتی جدید در قفقاز

نفوذ نظامی در ارمنستان؛ تلاش تل‌آویو برای معماری امنیتی جدید در قفقاز
ایرانیان جهان - حضور استراتژیست اسرائیلی در آکادمی نظامی ارمنستان و گسترش همکاری‌های امنیتی تل‌آویو و ایروان، می‌تواند معادلات قفقاز و مرزهای شمالی ایران را تحت تأثیر قرار دهد.
  بزرگنمايي:

ایرانیان جهان - حضور استراتژیست اسرائیلی در آکادمی نظامی ارمنستان و گسترش همکاری‌های امنیتی تل‌آویو و ایروان، می‌تواند معادلات قفقاز و مرزهای شمالی ایران را تحت تأثیر قرار دهد.

خبرگزاری مهر، گروه بین‌الملل- احسان موحدیان: حضور شای گال، استراتژیست اسرائیلی و معاون سابق روابط خارجی صنایع هوافضای اسرائیل، در آکادمی نظامی وازگن سارگسیان ارمنستان و برگزاری کارگاه آموزشی برای افسران این کشور در روز گذشته، نشانه‌ای قابل تأمل از تلاش برخی محافل راهبردی تل‌آویو برای توسعه مناسبات امنیتی با ایروان است. اهمیت این تحول زمانی بیشتر می‌شود که بدانیم گال در سال‌های اخیر ایده اتصال همکاری‌های دفاعی اسرائیل، یونان و قبرس به چارچوب همکاری نظامی ارمنستان، یونان و قبرس را مطرح کرده و خواهان ایجاد یک ساختار منطقه‌ای با مشارکت مستقیم اسرائیل و ارمنستان شده است؛ ساختاری که در نگاه او می‌تواند با حضور جمهوری آذربایجان و گرجستان به نفع صهیونیست ها به قفقاز و دریای سیاه نیز گسترش یابد.
این تحولات در شرایطی رخ می‌دهد که ایران به‌دلیل موقعیت ژئوپلیتیکی استان سیونیک ارمنستان، حساسیت ویژه‌ای نسبت به حضور بازیگران فرامنطقه‌ای مانند ناتو و رژیم صهیونیستی در مجاورت مرزهای شمالی خود دارد. بنابراین، سفر گال را نمی‌توان صرفاً یک دیدار دانشگاهی یا تبادل نظر معمول درباره مسائل نظامی تلقی کرد. این رویداد نشانه آغاز تلاش رژیم صهیونیستی برای شکل دادن به توافق های دفاعی میان اسرائیل و ارمنستان است؛ امری که 30 سال قبل در سایه غفلت ایران در باکو رخ داد و حالا به شکلی دیگر در ارمنستان تکررا می شود.
محتوای اظهارات گال نشان می‌دهد که او در پی فراهم کردن زمینه‌های یک همکاری راهبردی گسترده‌تر با ارمنستان است؛ همکاری‌ای که در صورت تحقق می‌تواند بر محاسبات امنیتی ایران اثر منفی بگذارد.
از صنایع دفاعی اسرائیل تا آکادمی نظامی ارمنستان
شای گال در ۲۱ نوامبر ۲۰۲۶ در صفحه شخصی خود در فیس بوک اعلام کرد که برای نخستین بار به ارمنستان سفر کرده و در آکادمی نظامی وازگن سارگسیان در ایروان حضور یافته است. او در کنفرانسی با عنوان «ارتش جمهوری ارمنستان و جامعه: گفت‌وگو برای امنیت» در نشستی درباره توانمندی‌های دفاعی و تاب‌آوری راهبردی شرکت کرد و سپس کارگاهی برای افسران ارمنی با عنوان «چه کسی مالک آمادگی نظامی است؟ نظارت غیرنظامی پس از خرید تسلیحات» برگزار کرد.
اهمیت این کارگاه صرفاً در عنوان آن خلاصه نمی‌شود. بر اساس گزارش منتشرشده درباره این برنامه، موضوعاتی مانند مسئولیت تعمیر و نگهداری تسلیحات، کنترل اطلاعات فنی، تأمین مجدد ذخایر و تضمین پشتیبانی از سامانه‌های خریداری‌شده مورد توجه قرار داشته است. به بیان دیگر، بحث تنها درباره خرید تجهیزات نظامی نبوده، بلکه چگونگی مدیریت چرخه عمر تسلیحات و حفظ توان عملیاتی نیروهای مسلح نیز مطرح شده است.
گال پیش از این معاون روابط خارجی شرکت صنایع هوافضای اسرائیل (IAI) بوده و در ژوئیه ۲۰۲۶ نیز شرکت مشاوره راهبردی Line of State را تأسیس کرده است. این شرکت در حوزه مسائل راهبردی، ارتباطات دولتی، اطلاعات تجاری، امنیت و تعامل با نهادهای تصمیم‌گیر فعالیت می‌کند. بنابراین، حضور او در محیط آموزش نظامی ارمنستان از منظر انتقال تجربه مدیریتی و دفاعی اسرائیل قابل توجه بوده و وی در این سفر نماینده غیر رسمی دولت یا ارتش اسرائیل برای امکان سنجی گسترش همکاری ها با ارمنستان بوده است.
اتصال دو مثلث دفاعی در شرق مدیترانه و قفقاز
مهم‌ترین بخش فعالیت‌های گال در ارتباط با ارمنستان، پیشنهاد ایجاد ارتباط میان دو چارچوب همکاری منطقه‌ای است. چارچوب نخست شامل اسرائیل، یونان و قبرس است که در سال‌های اخیر همکاری‌های دفاعی، انرژی و امنیت زیرساختی خود را توسعه داده‌اند. چارچوب دوم، همکاری سه‌جانبه ارمنستان، یونان و قبرس است که در حوزه آموزش نظامی، رایزنی‌های دفاعی و تبادل تجربیات فعالیت می‌کند.
این همکاری‌ها صرفاً در سطح اظهارنظرهای سیاسی باقی نمانده‌اند. وزارت دفاع ارمنستان اعلام کرده است که در ۲۲ آوریل ۲۰۲۶ نشست رایزنی‌های دفاعی دوجانبه با قبرس و سه‌جانبه با مشارکت یونان برگزار شد و طرف‌ها برنامه‌های سالانه همکاری دفاعی خود را امضا کردند. در سوی دیگر، وزارت دفاع اسرائیل نیز در ۵ نوامبر ۲۰۲۶ از برگزاری نشست سه‌جانبه با یونان و قبرس در آتن خبر داد. در این نشست موضوعاتی مانند همکاری صنایع دفاعی، توسعه فناوری‌های نظامی، امنیت دریایی، حفاظت از زیرساخت‌های حیاتی و افزایش هماهنگی میان نهادهای دفاعی مطرح شد.
گال در مقاله‌ای که ۲۳ سپتامبر ۲۰۲۶ در روزنامه صهیونیستی «اسرائیل هیوم» منتشر کرد، ارمنستان را حلقه مفقوده معماری امنیتی شرق مدیترانه نامید. استدلال او این بود که اسرائیل، یونان و قبرس یک مثلث همکاری راهبردی تشکیل داده‌اند و یونان، قبرس و ارمنستان نیز در قالب دیگری با یکدیگر همکاری می‌کنند. از نگاه او، اتصال این دو ساختار از طریق همکاری مستقیم تل‌آویو و ایروان می‌تواند یک چارچوب گسترده‌تر از شرق مدیترانه تا قفقاز ایجاد کند.
این پیشنهاد به معنای شکل‌گیری یک پیمان نظامی جدید یا اتحاد رسمی اسرائیل و ارمنستان نیست، اما نشان می‌دهد که گال به دنبال تبدیل همکاری‌های پراکنده موجود به یک شبکه منسجم‌تر است. در این الگو، اسرائیل می‌تواند از ظرفیت‌های دفاعی و صنعتی خود استفاده کند، یونان و قبرس نقش پل ارتباطی را بر عهده بگیرند و ارمنستان به نقطه اتصال این مجموعه به قفقاز جنوبی تبدیل شود.
پیام اسرائیل به باکو و ترکیه برای نرم کردن ارمنستان
بخش دیگری از اظهارات گال در سفر به ارمنستان، به روابط جمهوری آذربایجان و ترکیه و مسئله ارتباط سرزمینی نخجوان با بخش اصلی جمهوری آذربایجان مربوط می‌شود.
او در اظهارات خود تأکید کرده است که باکو خواهان عبور از جنوب ارمنستان برای اتصال نخجوان به سایر مناطق جمهوری آذربایجان است، اما در مقابل باید آنکارا دسترسی ارمنستان به غرب از طریق خاک ترکیه را تضمین کند؛ آن هم بر اساس شرایطی که ایروان قادر به نظارت و اجرای آن باشد. البته او تصریح کرده بابت همکاری اسرائیل با باکو در سال 2020 برای تسخیر منطقه قراباغ و اخراج ارامنه از آن هیچ عذرخواهی از ارمنستان نمی کند!
این بخش از مواضع گال اهمیت سیاسی دارد؛ زیرا وی در واقع می‌گوید اسرائیل باید از متحد خود، جمهوری آذربایجان، بخواهد که در ترتیبات ارتباطی منطقه به حقوق متقابل ارمنستان نیز توجه کند. از نگاه او، نباید باکو و آنکارا از مسیر جنوب ارمنستان به یک امتیاز ترانزیتی دست پیدا کنند، درحالی‌که ارمنستان همچنان در پشت مرزهای بسته ترکیه گرفتار بماند.
این رویکرد با یکی دیگر از دیدگاه‌های گال پیوند دارد: او معتقد است ترکیه نباید بتواند از روابط نزدیک خود با جمهوری آذربایجان برای اعمال نفوذ بر تصمیمات مستقل باکو استفاده کند. گال در مقاله دیگری که پنجم نوامبر در اسرائیل هیوم منتشر کرد، استدلال کرده است که شعار «یک ملت، دو دولت» نباید به معنای واگذاری بخشی از استقلال تصمیم‌گیری جمهوری آذربایجان به آنکارا باشد.
در نتیجه، گال هم‌زمان دو هدف را دنبال می‌کند؛ از یک سو خواهان گسترش روابط مستقیم اسرائیل با ارمنستان است و از سوی دیگر نمی‌خواهد این تحول به قطع مناسبات تل‌آویو و باکو منجر شود. او حتی برای جمهوری آذربایجان نیز در ساختار منطقه‌ای پیشنهادی خود جایگاه قائل است، مشروط بر اینکه باکو در سیاست خارجی خود استقلال بیشتری از ترکیه داشته باشد.
این مسئله نشان می‌دهد که هدف مورد نظر او الزاماً کنار گذاشتن جمهوری آذربایجان یا جایگزین کردن ارمنستان با این کشور نیست، بلکه ایجاد شبکه‌ای است که اسرائیل بتواند در هر دو سوی قفقاز جنوبی شریک داشته باشد و در عین حال، نفوذ ترکیه را در معادلات منطقه محدود کند.
در عین حال سخنان گال نشان می دهد که اسرائیل بعد از کمک گرفتن از ترکیه برای اخراج ارامنه ضداسرائیل از قراباغ و تسخیر و کنترل این منطقه در همسایگی ایران که به کاهش نفوذ کشورمان در قفقاز انجامید، ایده اخراج ترکیه از قفقاز را به طور جدی پیگیری می کند. به عبارت بهتر ترکیه تنها به ابزاری برای کاهش نفوذ ایران و روسیه از قفقاز مبدل شد و پس از ایفای این نقش مخرب توسط اسرائیل و آمریکا از قفقاز اخراج می شود!
چرا این تحولات برای ایران اهمیت دارد؟
نخستین و مهم‌ترین نگرانی ایران، احتمال شکل‌گیری حضور پایدار دفاعی و امنیتی اسرائیل در نزدیکی مرزهای شمالی کشور است. تاکنون روابط نظامی و امنیتی اسرائیل و ارمنستان در مقایسه با مناسبات تل‌آویو و باکو محدود بوده و دو کشور به سطح یک همکاری دفاعی راهبردی و تثبیت‌شده نرسیده‌اند. اما آموزش نظامی، انتقال تجربه سازمانی، همکاری صنایع دفاعی و توسعه ارتباطات فنی می‌تواند در صورت تداوم، زمینه‌ساز روابط نهادی و بلندمدت شود.
چنین همکاری‌ای الزاماً به معنای استقرار نیروهای نظامی اسرائیل در ارمنستان نیست. با این حال، گسترش حضور کارشناسان، مربیان نظامی، مشاوران فنی و شرکت‌های دفاعی می‌تواند دسترسی مستمر اسرائیل به محیط دفاعی و زیرساختی ارمنستان را افزایش دهد. در صورت پیوند خوردن این همکاری‌ها با حوزه‌هایی مانند مخابرات، سامانه‌های نظارتی، مدیریت اطلاعات، امنیت سایبری و زیرساخت‌های حیاتی، حساسیت موضوع برای ایران بیشتر خواهد شد.
دومین نگرانی، امکان تبدیل استان سیونیک و منطقه مرزی مغری به بخشی از یک شبکه گسترده‌تر رقابت ژئوپلیتیکی است. این منطقه صرفاً محل عبور جاده یا راه‌آهن نیست؛ بلکه نقطه اتصال مرز ایران و ارمنستان با مسیرهای ارتباطی جمهوری آذربایجان، نخجوان و ترکیه و سپس قفقاز شمالی و اروپا است. اهمیت آن به‌ویژه زمانی افزایش می‌یابد که طرح TRIPP و پیشنهاد گال برای اتصال ساختار دفاعی اسرائیل به قفقاز در کنار یکدیگر قرار گیرند.
گال در مقاله سپتامبر خود به‌صراحت از تلاقی مسیر ارتباطی باکو ـ نخجوان ـ ترکیه با ساختار پیشنهادی اسرائیل، یونان و قبرس در منطقه مغری سخن گفته است. بنابراین، از دیدگاه او، این منطقه ظرفیت تبدیل شدن به گره ای راهبردی را دارد که هم مسیرهای ترانزیتی و هم شبکه‌های همکاری امنیتی در آن به یکدیگر متصل شوند.
باید توجه داشت که طرح TRIPP و پیشنهاد امنیتی گال دو موضوع مکمل هستند. طرح TRIPP در چارچوب توافقات ارمنستان، جمهوری آذربایجان و آمریکا تعریف شده و به اتصال بخش اصلی آذربایجان به نخجوان از طریق خاک ارمنستان مربوط است. پیشنهاد گال هم ناظر بر توسعه همکاری دفاعی و صنعتی میان مجموعه‌ای از کشورهای منطقه است و هم‌زمانی و هم‌پوشانی جغرافیایی این دو تحول می‌تواند اهمیت راهبردی سیونیک را افزایش داده و مسیر ترامپ را به خط مواصلاتی نظامی و اطلاعاتی ناتو و اسرائیل مبدل کند.
سومین مسئله، تداوم همکاری اسرائیل و جمهوری آذربایجان در کنار توسعه رابطه تل‌آویو با ارمنستان است. گال در مقاله خود درباره روابط اسرائیل و آذربایجان، به اهمیت همکاری‌های دفاعی، انرژی و دسترسی به حوزه خزر و آسیای مرکزی برای تل‌آویو اشاره کرده و نزدیکی جغرافیایی آذربایجان به ایران را نیز از عوامل مؤثر در محاسبات اسرائیل دانسته است. به همین دلیل، نباید تصور کرد که گسترش روابط اسرائیل با ارمنستان الزاماً به تضعیف همکاری‌های امنیتی تل‌آویو و باکو منجر خواهد شد.
در واقع، اگر اسرائیل بتواند هم‌زمان در جمهوری آذربایجان و ارمنستان روابط دفاعی و فنی برقرار کند، امکان دسترسی و تأثیرگذاری آن بر معادلات دو سوی مرزهای شمالی ایران افزایش می‌یابد. این مسئله از منظر تهران حساس‌تر از رقابت معمول دو کشور برای جذب شرکای تجاری یا ترانزیتی است؛ زیرا به حوزه امنیتی و توازن منطقه‌ای مربوط می‌شود.
چهارمین چالش، کاهش اهمیت ژئوپلیتیکی ایران در برخی طرح‌های ارتباطی و اقتصادی منطقه است. اگر شبکه پیشنهادی گال از شرق مدیترانه به قفقاز، گرجستان و دریای سیاه گسترش پیدا کند، ممکن است مسیرهای جدیدی برای انتقال کالا، انرژی، فناوری و سرمایه ایجاد شود. چنین شبکه‌ای می‌تواند در برخی حوزه‌ها با ظرفیت‌های ترانزیتی ایران، از جمله کریدورهای اتصال خلیج فارس به دریای سیاه، رقابت کند و نقش ایران را به‌عنوان مسیر ارتباطی میان خلیج فارس، قفقاز و اروپا محدودتر سازد.
البته شکل‌گیری چنین رقابتی قطعی نیست. بسیاری از این طرح‌ها همچنان در سطح پیشنهاد یا برنامه‌ریزی قرار دارند و از سوی دیگر، توسعه ارتباطات منطقه‌ای لزوماً به حذف ایران منجر نمی‌شود. با این حال، اگر تهران نتواند در تحولات جدید اقتصادی و امنیتی منطقه سهم فعالی داشته باشد، احتمال کاهش وزن ژئوپلیتیکی آن افزایش خواهد یافت.
ضرورت بازتعریف سیاست ایران در قبال ارمنستان
در مواجهه با این تحولات، اتخاذ رویکرد صرفاً هشداردهنده یا اعتراض به گسترش روابط خارجی ارمنستان نمی‌تواند منافع ایران را تأمین کند. ایروان در شرایطی قرار دارد که به‌دنبال تنوع‌بخشی به شرکای امنیتی و اقتصادی خود و کاهش وابستگی به روسیه است. اگر ایران نتواند در این فرایند جایگاهی مؤثر و قابل اتکا داشته باشد، طبیعی است که سایر بازیگران، از جمله آمریکا، اتحادیه اروپا و اسرائیل، برای گسترش حضور خود اقدام کنند.
از این رو، نخستین ضرورت برای تهران، توسعه گفت‌وگوی امنیتی منظم و شفاف با ارمنستان است. ایران باید ضمن تأکید بر حق ایروان برای توسعه روابط خارجی، خطوط قرمز خود را درباره استقرار زیرساخت‌های اطلاعاتی، نظارتی یا نظامی کشورهای متخاصم در نزدیکی مرزهایش مشخص کند. همچنین لازم است همکاری‌های دفاعی خارجی ارمنستان به‌گونه‌ای نباشد که حاکمیت این کشور بر اطلاعات، ارتباطات و زیرساخت‌های حساس آن تضعیف شود.
دومین ضرورت، تبدیل مناسبات اقتصادی ایران و ارمنستان به یک رابطه راهبردی و دارای منافع متقابل است. توسعه زیرساخت‌های حمل‌ونقل، تکمیل ارتباطات ریلی و جاده‌ای، همکاری‌های انرژی، سرمایه‌گذاری در صنایع مشترک و افزایش تجارت مرزی می‌تواند هزینه فاصله گرفتن ایروان از تهران را افزایش دهد. ایران نباید صرفاً ناظر رقابت دیگر کشورها برای حضور اقتصادی و امنیتی در ارمنستان باشد.
سومین اقدام، مشارکت فعال در ترتیبات جدید ترانزیتی قفقاز است. تهران باید تلاش کند رفع انسداد مسیرهای ارتباطی به فرصتی برای اتصال بیشتر ایران به ارمنستان، گرجستان و بازارهای اروپایی تبدیل شود، نه عاملی برای دور زدن ایران. در همین چارچوب، پیگیری توسعه و تکمیل کریدور خلیج فارس ـ دریای سیاه و توسعه ارتباطات بندری و ریلی می‌تواند اهمیت ویژه‌ای داشته باشد.
چهارمین مساله حیاتی، رصد دقیق همکاری‌های دفاعی میان اسرائیل و ارمنستان است. حضور مربیان نظامی، انعقاد قراردادهای نگهداری و پشتیبانی تجهیزات، همکاری‌های فناورانه و احتمال ورود شرکت‌های اسرائیلی به زیرساخت‌های حساس باید از منظر پیامدهای امنیتی برای ایران بررسی شود.
جمع‌بندی
سفر شای گال به ارمنستان و حضور او در آکادمی نظامی وازگن سارگسیان را باید نشانه‌ای از شکل‌گیری یک بحث راهبردی در بخشی از محافل اسرائیلی درباره جایگاه آینده ارمنستان در معادلات امنیتی قفقاز و شرق مدیترانه دانست. ایده اتصال همکاری‌های دفاعی اسرائیل، یونان و قبرس به چارچوب همکاری ارمنستان با آتن و نیکوزیا، در صورت تبدیل شدن به برنامه‌های عملی، می‌تواند حضور امنیتی و صنعتی اسرائیل را در منطقه گسترش دهد.
برای ایران، مسئله اصلی صرفاً ارتباط دوجانبه تل‌آویو و ایروان نیست؛ بلکه احتمال شکل‌گیری شبکه‌ای از همکاری‌های تهاجمی نظامی، فناورانه و ترانزیتی است که در مجاورت مرزهای شمالی ایران قرار می‌گیرد و می‌تواند بر موازنه منطقه‌ای اثر بگذارد. حساسیت این موضوع زمانی بیشتر می‌شود که اسرائیل همچنان جمهوری آذربایجان را نیز شریک راهبردی خود می‌داند و خواهان حفظ جایگاه باکو در ترتیبات پیشنهادی است. و در عین حال قصد دارد ترکیه را پس از کمک به تل آویو برای تضعیف حضور ایران و روسیه در قفقاز، با کمک باکو و ایروان از قفقاز اخراج کند.
آنچه اکنون قابل مشاهده است، تلاش یک استراتژیست باسابقه صنایع دفاعی اسرائیل برای پیوند دادن چند چارچوب همکاری منطقه‌ای و طرح پیشنهادهایی در این زمینه است. اهمیت راهبردی این تحرک برای ایران در آن است که پیش از تبدیل شدن چنین پیشنهادهایی به همکاری‌های نهادی و پایدار، با تقویت مناسبات اقتصادی، دیپلماتیک و امنیتی خود با ارمنستان، مانع از شکل‌گیری خلأیی شود که دیگر بازیگران بتوانند آن را به زیان منافع تهران پر کنند.


نظرات شما