ایرانیان جهان - هم میهن / در دورانی که کشور دچار بحران شده، «تورم» عامل رشد بازار بوده و نه «رشد مصرف».
در اینکه اقتصاد ایران روزهای سختی را میگذارند شکی نیست و همه با گوشت و پوست خود آن را لمس می کنند؛ از تجار و صادرکنندگان و واردکنندگان کالاهای اساسی مردم گرفته که گرفتار تحریمهای بینالمللی هستند تا مردم کوچه و بازار که رفتن به سوپرمارکت و فروشگاهها دیگر مانند قبل برایشان آسان نیست. آمار و نظرسنجیهای صورت گرفته نیز چنین چیزی را اثبات میکند و نشان از تغییر رفتار بازار در یک سال گذشته دارد.
در این گزارش بازار خرده فروشی در سه مقطع زمانی مورد بررسی قرار گرفته است؛ دوره اول ماههای آبان و آذر سال پیش که هنوز اعتراضات دی ماه و جنگ اسفند ماه شروع نشده بود، دوره دوم در دی و بهمن پارسال که اعتراضات رخ داده بود و دوره سوم در ماه اسفند ۱۴۰۴ و فروردین ۱۴۰۵ که جنگ آمریکا با ایران در جریان بود. جامعه آماری نیز حدود ۷۵۰۰۰ فروشگاه خردهفروشی در شهرهای مهم ایران را شامل میشود.
حجم فروش زیاد نشد، هزینه خرید 52 درصد بیشتر شد
بررسی این دادهها نشان میدهد که در دورانی که کشور دچار بحران شده، «تورم» عامل رشد بازار بوده و نه «رشد مصرف». فروش حجمی کل بازار در این سه دوره، تقریباً با 0.2 درصد ، بدون تغییر باقی مانده اما فروش ریالی ۵۲ درصد افزایش داشته است که نشان میدهد خانوارها سطح مصرف خود را تا حد امکان حفظ اما هزینه بیشتری پرداخت کردهاند.
البته در دوران جنگ مشکل تأمین مواد اولیه خیلی زود رفع شد اما می توان اینگونه گفت که جنگ اقتصادی بعد از اتمام جنگ ۴۰روزه تازه شروع شد. در حال حاضر واردات محدود شده و مواد اولیه به سختی تأمین میشود. زنجیره تأمین مواد به دلیل آسیب به پتروشیمیها و پلها و همچنین بالا رفتن هزینه حمل و نقل، به مشکل خورده که در نهایت به افزایش قیمت منجر شده است. با این حال در دوران جنگ اقتصادی، شاهد ثابت ماندن میزان مصرف و در کنار آن افزایش قیمت مصرف بودیم که یکی از دلایل آن، ارائه کالابرگ است.
تمام صنایع در دوره دوم یعنی در دی و بهمن سال گذشته نسبت دوره اول یعنی به آبان و آذر، افت فروش حجمی داشتند اما اغلب صنایع در دوره سوم یعنی اسفند و فروردین نسبت به دی و بهمن، رشد فروش حجمی مثبتی داشتند که نشان میدهد بازار پس از شوک اولیه توانسته بخشی از تقاضای ازدسترفته را بازیابی کند پس اثر بحران بیشتر به صورت یک وقفه کوتاهمدت در خرید دیده میشود تا یک رکود پایدار.
همچنین سهم فروش ریالی مواد غذایی در دوره اسفند و فروردین نسبت به آبان و آذر افزایش یافته اما سهم فروش ریالی نوشیدنیها و لبنیات کاهشی بوده است که نشان میدهد احتمالاً خانوارها در شرایط بحرانی هزینه بیشتری را به کالاهای ضروریتر اختصاص دادهاند و سهم فروش ریالی برخی کالاهای قابل تعویق کاهش یافته است.
بیشترین فشار تورمی در صنایع غذایی
آمارها نشان می دهد جنگ رخ داده در اسفند و فروردین ماه موجب تشدید تورم و انتقال سریعتر افزایش هزینهها به مصرفکننده شده و این دوره نقطه اوج فشار قیمتی بازار بوده است. بیشترین رشد قیمت هر واحد در این سه دوره مربوط به مواد غذایی است و بیشترین فشار تورمی را صنایع غذایی متحمل شدهاند، رشد قیمت تقریباً در تمام صنایع در دوره اسفند و فروردین شتاب گرفته است رشد قیمت مواد غذایی سریعتر از سایر صنایع بوده است. البته شدت اثر بحران بر صنایع مختلف متفاوت بوده و همه بازارها به یک اندازه تحت فشار قرار نگرفتهاند، بیشترین تورم در طی سه دوره مربوط به مواد غذایی بوده است.
بر اساس نظرسنجی از حدود ۴۰۰ فروشگاه درباره تغییرات بازار، تأمین کالا و رفتار فروش در دوره جنگ، مهمترین چالش بازار در این دوره «افزایش قیمتها» و «تغییر الگوی هزینهکرد خانوارها» بوده است.
در این دوره برخی از محصولات افزایش قیمت ناگهانی و برخی افزایش قیمت تدریجی داشتهاند، مثلا
با وجود رشد فروش حجمی محصولات لبنی( شیر، ماست، پنیر، خامه، بستنی و کشک) در دوره اسفند و فروردین، برآیند فروش این صنعت در سه دوره همچنان کاهشی است و یافتههای نظرسنجی مغازهداران از تداوم فشار بر فروش لبنیات در بحرانهای اخیر خبر میدهد.
در این نظر سنجی، بیش از نیمی از فروشگاهها اعلام کردهاند با کمبود کالا مواجه نبودهاند اما چالش اصلی آنها نه «اختلال گسترده در تامین کالا» بلکه «بیثباتی قیمتها» بوده است، همچنین بیش از نیمی از فروشگاهها گفتهاند کالابرگ در فروشگاه آنها ارائه نمیشود و در میان فروشگاههای مشمول نیز اثر مثبت عمدتاً در سطح کم تا متوسط ارزیابی شده است.
تخممرغ و روغن؛ مواد غذایی محبوب!
تخممرغ و روغن جایگاه اول و دوم خود را در فروش حجمی و ریالی حفظ کردهاند اما این ثبات به معنای عدم تأثیرپذیری مصرف از فشار اقتصادی نیست، روغن یکی از واضحترین نمونههای فشار تورمی بر مصرفکننده است. افزایش شدید قیمت با وجود افت حجم فروش، رشد فروش ریالی این کالا را حفظ کرده است. در این میان ساختار بازار لبنیات در برابر بحرانها مقاوم بوده است، به عبارت دیگر رتبه محصولات در سهم فروش حجمی و ریالی طی سه دوره تغییر محسوسی نداشته، هرچند اندازه بازار و عملکرد هر یک از محصولات نوسان داشته است.
محصولات سلولزی(پوشک بچه، نوار بهداشت و دستمال کاغذی) نیز بر خلاف روند کلی بازار، در دوره اسفند و فروردین رشد فروش حجمی نداشته که میتواند ناشی از محدودیت عرضه و وابستگی به مواد اولیه وارداتی باشد. پوشک بچه به عنوان ستون اصلی بازار سلولزی در هر سه دوره، هم از نظر فروش حجمی و هم فروش ریالی جایگاه نخست خود را حفظ کرده است.
در میان نوشیدنیها(آب، نوشابه، آبمیوه، مإالشعیر و انرژی زا)، آب در دوره اسفند و فروردین بیشترین رشد فروش حجمی را داشته است، ضروری بودن محصول و امکان ذخیرهسازی میتواند دلایل اصلی این رشد باشد. نوشابه نیز به عنوان ستون اصلی بازار نوشیدنی، در هر سه دوره، رتبه اول را هم در فروش حجمی و هم در فروش ریالی حفظ کرده است.
افزایش ۴۰ درصدی هزینههای تولید
باید به این نکته نیز توجه داشت که وضعیت بازار فقط از قدرت خرید مردم تأثیر نمیگیرد و یکی دیگر از پارامترها «قدرت تامین» است. در حال حاضر برخی برندها به خصوص از اردیبهشت ماه امسال و بعد از آتش بس بر کاهش تنوع محصولی کار میکنند تا نیاز مصرفکننده را تامین کنند و در کنار آن هزینههای انبار و نگهداری کاهش پیدا کند. در کنار آن، تولید بستهبندیهای مقرونبهصرفه یا بزرگتر در دستور کار برندها قرار گرفته است تا هم کالاهی مقرون به صرفه تولید کنند و هم به حیات خود در تولید ادامه دهند.
با این وجود با توجه به شرایط جنگی و تحریمها و شرایطی که بر بنادر و تامین مواد اولیه حاکم شده، هزینههای تولید ۴۰ درصد افزایش پیدا کرده است، اگر این روند ادامه پیدا کند و مشکل تخصیص ارز حل نشود این احتمال زیاد است که در نیمه دوم امسال باز شاهد افزایش قیمتها باشیم.
